همسایههای شرقیمان را چه بنامیم؟ افغانی؟ افغان؟ افاغنه؟ افغانستانی؟

اکثراً از اثر کلمات بر مفهوم آگاهیم. بعید است در بین دوستانمان کسی باشد که بفرما و بنشین و بتمرگ را در یک شرایط استفاده کند و بگوید خب هممعنی هستند!

واژگان بار معنایی دارند؛ هر کدامشان با توجه به سابقهی واژه یا گسترهی استفادهشدن مفهوم خاصی را به ذهن مخاطب میآورد. کافیست یک بار در کشوری انگلیسیزبان برای توصیف جذابیت از attractive استفاده کنید تا نگاههای معنادار اطرافیانتان را حس کنید و با تمام وجود به خاطر بسپارید که این واژه را گرچه در فارسی «جذاب» ترجمه میکنیم اما بار معنایی جنسی دارد!

یا کافیست سری به کلاسهای نویسندگی یا کارگاههای آموزش تسلط کلامی بروید تا متوجه شوید که گرچه میگوییم دو طرف واوِ عطف همارز است، اما گاهی «الف و ب» هیچ وقت حس «ب و الف» را به خواننده نمیدهد.

و این برای گوینده هم صدق میکند و لحن و پیشفرض ذهنی گوینده در بسیاری از مواقع تحت تأثیر کلماتیست که استفاده میکند و مطالعات علمی در این خصوص کم نیست.

یکی از بیدقتیهایی که در گفتار روزمرهمان زیاد به چشم میآید، شیوهی خطاب قرار دادن همسایگان شرقیمان است یعنی اتباع کشور افغانستان.

اولین کلمهای که گاهی به اشتباه برای جمعبستنشان به کار بردهمیشود افاغنه است که با توجه به سابقهی تاریخیِ این واژه، ظاهراً یکی از توهینآمیزترین کلمات است (و همارز پاکی (paki) برای مردم پاکستان).

کلمهی دیگری که معمولاً استفاده میشود افغانی است. این کلمه نیز بار معنایی منفیای دارد (مانند ترک که به تمسخر یا توهین به آذریها یا دیگر ترکزبانان گفتهمیشود) و همچنین افغانی واحد پول افغانستان است و میشود تجسم کرد که اگر کسی ما را ریال یا تومان صدا بزند چه حس مسخرهآمیزی دارد!

اما براساس قانون اساسی این کشور، به تبعهی کشور افغانستان افغان میگویند و این واژهایست که در بسیاری از نوشتارها و محافل استفاده میشود. و شاید جایگزین خوبی برای واژهی توهینآمیز افغانی باشد.

در کنار قانون اساسی، وقتی پای صحبت دوستانم مینشستم میگفتند افغان در لغت فقط به قوم پشتو اطلاق میشود و ظاهراً قید واژهی افغان در قانون اساسی به دلایل سیاسیِ طرد غیرپشتوها است. به طور خلاصه، حداقل از نظر خود مردم این کشور، این که یکی از مردم افغانستان را افغان بنامیم مانند این است که تمام ایرانیها را فارس بنامیم.

بنا بر این مسئله، عمومیترین واژهای که پیشنهاد میشود و در موقعیتهای رسمی هم کاربرد دارد (و البته خودشان با این راحتترند) واژهی افغانستانی است. (شاید خواندن یادداشت محمدکاظم کاظمی، نویسنده و شاعر افغانستانی در خبرگزاری فارس بد نباشد)

پس کاش واژهی افغانی را از دایرهی لغاتمان حذف کنیم و براساس مطالب بالا، از واژهی افغان یا بهتر از آن افغانستانی استفاده کنیم. به امید این که کمی از نگاههای نژادپرستانه و مدل ذهنی خودمحور فاصله بگیریم :)